İçeriğe atla
Bilgi Merkezi/Makale
Makale

CAPEX ve OPEX Nedir? BT Harcamalarında Farkı

CAPEX varlığa dönüşen yatırım, OPEX dönemin gideridir. Muhasebedeki farkı, BT'den örnekleri ve bulutun bu dengeyi nasıl değiştirdiğini anlattık.

Oğuzhan Gerçek··6 dk okuma
CAPEX ve OPEX Nedir? BT Harcamalarında Farkı

Kısa cevap: CAPEX (capital expenditure, sermaye harcaması), birden fazla dönem kullanılacak bir varlığı edinmek için yapılan harcamadır: bilançoya varlık olarak girer ve maliyeti amortismanla yıllara yayılarak gidere dönüşür. OPEX (operating expenditure, işletme gideri) ise işin günlük yürümesi için yapılan ve ait olduğu dönemde gider yazılan harcamadır. BT'de sunucu ve depolama donanımı satın almak tipik bir CAPEX, bulut aboneliği ve yönetilen hizmet ücreti tipik bir OPEX örneği. Hangisinin daha ucuz olduğunu kalemin türü değil, iş yükünün ne kadar sabit ve öngörülebilir olduğu belirler.

CAPEX nedir?

Microsoft'un bulut benimseme çerçevesi CAPEX'in BT'deki karşılığını şöyle anlatıyor: donanım ve ekipmana önemli bir peşin yatırım yapılır ve bu yatırım bilançoya varlık olarak kaydedilir.

Muhasebedeki çerçeveyi Türkiye'de Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumunun (KGK) yayımladığı TMS 16 Maddi Duran Varlıklar standardı çiziyor; uluslararası karşılığı IAS 16. Standarda göre maddi duran varlık, mal ya da hizmet üretiminde kullanılmak, kiraya verilmek ya da idari amaçlarla elde tutulan ve bir dönemden uzun kullanılması öngörülen fiziki kalemdir. Bir kalemin maliyeti yalnızca iki koşul sağlanırsa varlık olarak kaydedilir, yani aktifleştirilir: gelecekteki ekonomik yararın işletmeye gelmesi muhtemel olmalı ve maliyet güvenilir biçimde ölçülebilmeli.

Amortisman: CAPEX gidere nasıl dönüşür?

Aktifleştirilen maliyet bir kerede gider yazılmaz. TMS 16 amortismanı, varlığın amortismana tabi tutarının yararlı ömrü boyunca sistematik olarak dağıtılması diye tanımlıyor; her dönemin amortisman gideri genellikle gelir tablosuna yansıyor.

Basit bir örnek: beş yıl kullanılması öngörülen 1.000.000 TL'lik bir depolama sistemi, kalıntı değeri sıfır kabul edilip doğrusal yöntemle amortismana tabi tutulursa her yıl gelir tablosuna 200.000 TL gider olarak yansır. Nakit çıkışı ise satın alma anında olur. Bu yazı finansal raporlamadaki genel ilkeleri anlatıyor; vergi hesabındaki kurallar farklı olabilir, kendi durumunuz için mali müşavirinize danışın.

OPEX nedir?

OPEX, işin günlük yürümesi için yapılan ve ait olduğu dönemde gider yazılan harcamadır. Microsoft'un çerçevesine göre OPEX, Azure gibi hizmetlere yapılan dönemsel ödemeler dahil süregelen işletme maliyetlerini kapsıyor ve ücret, sabit ekipman maliyetini değil gerçek kullanımı yansıtıyor.

TMS 16 da sınırı bakım örneğiyle çiziyor: işletme, maddi duran varlıklarının günlük bakım maliyetlerini aktifleştiremez; bu maliyetler oluştukları tarihte gelir tablosuna yansır. Standarda göre günlük bakım esas olarak işçilik, sarf malzemesi ve küçük parça maliyetinden oluşur.

CAPEX ile OPEX arasındaki fark

  • Kayıt: CAPEX bilançoya varlık olarak girer ve amortismanla yıllara yayılır. OPEX ait olduğu dönemin gideridir.
  • Nakit: CAPEX'te ödeme baştan ve toplu yapılır; OPEX'te kullanım sürdükçe dönem dönem ödenir.
  • Kapasite riski: CAPEX'te kapasiteyi önceden siz belirlersiniz ve atıl kalan kapasitenin maliyeti sizde kalır. OPEX'te kullanmadığınız kapasiteye ödeme yapmazsınız, ama unutulan kaynak da faturaya yansır.
  • Maliyetin dağıtımı: Microsoft'a göre OPEX modelinde uygulama maliyetleri iş birimlerine yansıtılabilir (chargeback ya da showback).

BT harcamalarından örnekler

  • Sunucu, depolama ve ağ donanımı satın almak: CAPEX. Sunucu ya da GPU alımı bilançoya varlık olarak girer.
  • Süresiz yazılım lisansı: IAS 38 bilgisayar yazılımını maddi olmayan duran varlık örnekleri arasında sayıyor; koşulları sağlayan lisans aktifleştirilir ve ömrü boyunca gidere dağıtılır.
  • Abonelik ve SaaS: IFRS Yorumlar Komitesi Mart 2019'da, yalnızca sağlayıcının yazılımına ileride erişim hakkı veren bir sözleşmenin hizmet sözleşmesi olduğu sonucuna vardı. Ödeme varlık değil, hizmet bedeli sayılıyor.
  • Bulut kullanımı (IaaS, PaaS): OPEX. Ödeme kullanıma göre dönem dönem yapılır.
  • Yönetilen hizmet ücreti: OPEX. Tanımlı bir kapsamın işletilmesi için dönemsel bedel ödenir (yönetilen hizmetler yazımız).
  • Donanım kiralama (leasing): Her zaman OPEX değil. IFRS 16, süresi 12 aydan uzun kiralamalarda, düşük değerli varlıklar dışında, kiracının bilançoya varlık ve borç kaydetmesini istiyor.

Bulut neden CAPEX'i OPEX'e çeviriyor?

AWS bulutun ilk avantajını sabit gideri değişken giderle takas etmek diye anlatıyor: nasıl kullanılacağını bilmeden veri merkezine ve sunucuya yatırım yapmak yerine yalnızca kullandığınız kadar ödersiniz. Kazanılan şey esneklik: kapasite tahmini yapmak ve atıl donanım taşımak gerekmiyor. Modelin kendisini bulut bilişim yazımızda anlattık.

OPEX her zaman daha ucuz mu?

Hayır. Kullandıkça ödemek, kullanım dalgalıyken avantajlı. 7/24 çalışan bir sanal sunucu ise ayda yaklaşık 730 saat (8.760 / 12) faturalanır ve esneklik için ödenen fiyatın karşılığı alınmaz. Sağlayıcılar da bunu fiyatına yansıtıyor: AWS, bir ya da üç yıllık kullanım taahhüdü karşılığında on-demand fiyata göre %72'ye varan indirim veriyor. Taahhüt, OPEX'in içine CAPEX'e benzeyen bir sabitlik getirir: indirimi alırsınız ama kullanmasanız da ödersiniz.

Bu yüzden sabit, öngörülebilir ve yüksek kullanımlı yüklerde sahip olmak daha ucuza gelebilir; kararı kullanım oranı belirler. GPU tarafındaki hesabı GPU satın almak mı kiralamak mı yazımızda, sanal sunucu tarafını IaaS yazımızda anlattık.

TCO: karşılaştırmayı doğru kurmak

Maliyet avantajını yalnızca satın alma bedeline ya da aylık faturaya bakarak ölçmek yanıltıcıdır. Toplam sahip olma maliyeti (TCO), İngiltere hükümetinin BT stratejisi rehberindeki ifadeyle satın almadan elden çıkarmaya kadar bütün maliyete bakar. Rehber kalemleri üç grupta topluyor:

  • Edinme: Satın alma bedeli, lisanslar, donanım, entegrasyon.
  • İşletme: Kullanım, bakım, sürüm yükseltme, destek hizmetleri, eğitim, karbon ayak izi.
  • Ömür sonu: Hizmetten çıkarma, imha, veri ve kullanıcıların taşınması.

Bulut tarafında da veri çıkış ücreti ve atıl kaynak gibi gözden kaçan kalemler var.

Nakit akışı, esneklik ve FinOps

CAPEX nakdi baştan bağlar ama sonraki yılların maliyetini büyük ölçüde sabitler. OPEX nakdi zamana yayar; karşılığında fatura her ay değişebilir. Türkiye'de bir boyut daha var: döviz cinsinden fiyatlanan bir abonelikte kur hareketi her ay faturaya yansır, döviz cinsinden peşin alınan donanımda ise kur riski satın alma anında bir kez gerçekleşir.

Değişken faturayı yönetilebilir kılan disiplinin adı FinOps. FinOps Vakfı FinOps'u, mühendislik, finans ve iş ekiplerinin iş birliğiyle teknolojinin iş değerini en üst düzeye çıkaran ve finansal hesap verebilirlik yaratan bir operasyonel çerçeve ve kültürel pratik olarak tanımlıyor. Yöntemi FinOps yazımızda anlattık. Altyapının işletimini ve maliyet takibini birlikte devretmek isteyen kurumlar altyapı yönetimi ve yönetilen bulut hizmetleri sayfalarımıza bakabilir.

Sık sorulan sorular

CAPEX ne demek? Capital expenditure, yani sermaye harcaması demek: birden fazla dönem kullanılacak bir varlığı edinmek için yapılan ve bilançoda aktifleştirilen harcama.

OPEX ne demek? Operating expenditure, yani işletme gideri demek: işin günlük yürümesi için yapılan ve ait olduğu dönemde gider yazılan harcama.

CAPEX ile OPEX arasındaki fark nedir? CAPEX varlığa dönüşür ve amortismanla yıllara yayılır; OPEX dönemin gideridir. CAPEX'te ödeme baştan, OPEX'te kullanım sürdükçe yapılır.

Bulut harcaması CAPEX mi, OPEX mi? Kullandıkça ödenen bulut hizmetleri OPEX sayılır. Bir ya da üç yıllık taahhütler birim fiyatı düşürür ama harcamayı da sabitler.

Yazılım lisansı CAPEX mi, OPEX mi? Süresiz lisans koşulları sağlıyorsa maddi olmayan duran varlık olarak aktifleştirilir; abonelik ve SaaS ödemeleri ise genellikle hizmet bedeli olarak gider yazılır. Kendi kayıtlarınız için mali müşavirinize danışın.

Kaynaklar